Kunkayku · Qillqa
Secularismo y feminismo, wakin yuyaykuna desafiawananchispaq

WAKIN YUYAYKUNA ÑUQANCHIS RUWAYKUNAMANTA
Miriam Suárez Vargas sutiyuq warmi
Achka watakunam huk activistakunawan riqsinakuspay, maqanakuspaypas, feminista kasqayta willakurqani. Entienderqanim feminismo nisqataqa, chay relación nisqa yuyaywan, ruwaywan, sistemas de dominación y opresión nisqapa contranpi, chaymanta, chay qawariypiqa, Santa Cruzpa warmikunapas, kay pachapas achkatam qawachinanku, mana rikuy atina hinaspa negasqa kaptin, religionkuna hinaspa Estado colonial warmikunaman churasqanku qipata.
Kay yuyaypiqa, Estado secular nisqamanta rimayqa, iglesiakunaq Estadomanta t’aqakuyninmanta aswan karuman, llapa warmikunapaqqa kacharichinapaq condición, kaqllataqmi nisunman Estado plurinacional nisqamanta, chaymi p’akikun Estado-nación nisqa yuyaywan: monoétnico, unitario y homogéneo, chaymi históricamente negarqan chay plural y diferente nisqa kayninta, chay hallp’akunapi waranqa watakuna tiyaq, tiyaq ima, Pueblos indígenas nisqamanta, naciones originales nisqamanta ima rimachkani.
Estado colonialpas, Estado-nación nisqapas, ima kayninta, ima kaynintapas negaq sociedadta forjarqanku. Iskaynin suyukuna kutichirqanku huk modelo jerárquico, elitista, racista de sociedad nisqaman, ichaqa huk forma de ser nisqamanpas, piqpa tupuyninqa karqan (kan) runa, manataqmi mayqen qharillachu, aswanpas yuraq occidental, bienesniyoq, atiyniyoq kamachikuyniyoq, chaymi, huk simillapi, patriarca! Chay raykun Estado Plurinacional nisqa, Estadomanta chay yuyaywanqa, huk profunda ruptura histórica nisqa, epistémica nisqa, epistémica nisqa, ruwan.
Feminista nispa willakuyqa sasachakuymi; kay pachaman hina kasqanmanta willakuyqa aswanraqmi. Chayqa implican atacayta chay kikin núcleo nisqapi, maypichus Estado patriarcal sayan. Sichus Estado plurinacional invitawanchis pluriverso nisqa reqsinanchispaq chayqa, Estado secular nisqataqmi invitawanchis occidental yuyaypa mito fundamental nisqamanta aswan karuta yuyaykunanchispaq, hinaspan waqyawanchis chayta ch’usaqyachinanchispaq. Chayqa, obligawanchismi tiempoman kutinanchispaq, memoria histórica colonial nisqaman, tapukunanchispaq Génesis qelqapi bibliapa contenidonta, chaymi warmikunata huchachan nanaywan kawsanankupaq, wachakunankupaqpas, hinaspan churan qhariq costillanpa mast’arikuynin hina. Kay willakuyqa violencia de género nisqatan legitiman, hinallataqmi inauguran paradigma de dominación nisqatapas, manan warmikunallapichu, aswanpas naturalezapipas.
Chayraykun Estado Secular nisqamanta yuyaykuy otaq defiendeyqa, feminista nisqa qhawariywan, warmikunaqa manan piqpa costillanchu nispa niywan tupan; chay willakuytan wikch’uykunchis, chaymi huchachawanchis patriarcaq raphranpa uranpi kawsananchispaq, ichaqa huchachantaqmi naturalezatapas (kunan p’unchayqa Pachamama nisunman) patriarcal kamachikuypa sujeton kananpaq.
Kay qhawariykunata k’anchaypi, hinallataq kay iskay yuyaykunaq marconta sut’inchaspa —secularismo, plurinacionalismo— yapamanta takyachini, huk estado secular, iglesiawan Estadowan t’aqanakuymanta aswan karuman, representan huk takyasqa atiypa esfera estatalmanta t’aqakuyninta, kay casopiqa, eclesiástico atiy, chaymi kallpachan, mirachin, hinallataq wiñaypaq waqaychan sistema patriarcalta, runakunaq kawsayninta afectaspa hinallataq condenaspa, hark’akuykuna ukhupi kawsanankupaq, aswantaqa warmikunata, sistema de dominación y subordinación nisqaman churawaspanchis. Chay raykun, kay pacha estadota defiendeyqa, patriarcal ideología nisqatapas, iglesiakunaq privilegionkunatapas atipaymi.
Estado colonialqa colonia española nisqa pachanmanta herenciata chaskisqan dominacionkunata mirachirqan, chay tiempo conquistakuna, subjugacionkuna ima, instituisqa, huk superioridad occidental nisqa suposicionwan, anulación (negación) nisqawan, chay civilización nisqakuna coloniaman ñawpaqmantaraq kaqkunata, sallqakunaman tukuchispa, tukuy runa kayninkumanta ch’usaqyachispa, chay proyecto colonizadorta justificanankupaq, huk sistemata hukkunaq llank’ayninta apropiaq warmipa cuerponta allinta kamachinanpaq hinaspa esfera comunalpa riqueza socialninta qechurqa, chayamusqanmanta ñawpaqtaraq kaq ayllukunapa bienes, recursos hinaspa cuerponkunata aprovechaspa.
Warmikunapa kurkunta kamachispanmi Estado colonialqa objetoman tikrarqa, kikinpa historianpa sujeton kanankupaq derechonkuta nulificayta hinaspa upallachiyta munaspan. Ichaqa, pisillaña kanña textokuna, warmikunaq participacionninmanta willaq resistencia colonial nisqa maqanakuykunapi chaypas, kaykunan rikuchin sapa kutilla warmikuna kashasqankuta, paykunan contranpi churakurqanku dominacionta, hinallataq, chay atiywan tupanakuymanta hawa, contranpi karqanku Occidente universalismo nisqawan, chaymi karqan sociedadpi sapallan kawsay.
Imachus qankunawan willayta munani chayqa, chay wañuypaq tupanakuymi iglesiawan Estado colonialwan, wañuypaq hina llapa runapaq, ichaqa aswantaqa warmikunapaq, paykunan karqanku chay millay, qatiykachasqa, ñak’arichiy ima, chaykunatan, Diospa sutinpi, Santa Bibliaq sutinpi, cuerponkuman, ruwayninkuman ima churarqanku, huk iglesia, kikin Estadomanta kaqlla otaq aswan atiyniyoq.
Ñoqaqa ninmi iskaynin sistemakuna —estadopas iglesiapas— kallpachanakusqankuta, necesitanakurqanku runakuna manchakuypaq hinallataq disciplinasqa kanankupaq, allin mana allinpaq qhawarisqankuwan definispa, chhaynapin iñiypa sutinpi formas de dominación nisqapi waqaycharqanku. Iñiymanta kanman chayqa, ¿pitaq iskayrayanman?
Chayraykun tapukunanchis, ¿imataq ancha allin Estado Secularmanta, Estado Plurinacionalmantawan rimay, ¿imataq chay central nisqa iskaynin enfoquekunaq compartisqan?
Iskayninkun p’akikunku paradigma de dominación patriarcal nisqawan, iglesiaq simbólicamente justificasqa. Iglesiaqa warmikunatan huchachan qharikunaq, naturalezaq kamachikuyninman, proyecto de sociedad moderna colonial occidentalpa kamachikuyninman, Estado Plurinacionaltaqmi ichaqa p’akikun dominación colonialwan, hukniray kayninpi sayarispa, hukninta kamachispa, llank’ayninkuta, qhapaq kayninkuta, cuerponkutapas apropiakuspa.
Noqanchis feministakunapaqqa, Estado secular, estado plurinacional ima, ancha chaniyoqmi, paykunan yanapanku horizonte político nisqa mast’ariypi, llapa hark’akuy kuyuykunata, maqanakuykunata, llapanmanta aswantaqa warmikunata emancipacionta qhawarispa.
Ñoqanchismanmi urmaykun —warmikunaman, lesbianakunaman, trans runakunaman, gay qharikunaman, Indígenakunaman, huk movimientokunamanpas, t’ikraykunata kacharichiqkunaman— llapa kallpachakusqanchiskunata aprovechananchispaq, huk sociedadpa fuerzas constituyentes nisqaman tukunanchispaq, justicia social, género, ambiental nisqayoq, chay razonmi musquyninchiskunata, llakikuyninchiskunatapas kallpachan, kallpachan ima. Kunan pacha suyu hinallataq pachantinpi, huk ukhunchasqa sasachakuy multidimensional nisqawan, aswantaqa pachawan, civilización nisqawan ima, waqyawananchismi hukllanakunanchispaq, hinallataq alianzakunata ruwananchispaq, Estado secular y plurinacional nisqa hark’akuy muyuriqpi, mosoq pacha illarimuypa kamachikuyninkuna hina.
Ruwayninchiskunaqa mosoq atiytan kallpachananchis, chaymi occidental hegemónico yuyayta thuñichin, chaymi tapukun, desconstruyen proyecto modernizadorninta, modelos de desarrollo nisqakunatapas.
Necesitanchismi estado secular nisqa, chay condición hina, chaymi permiten libertad de conciencia autonomamente yuyaymanananpaq, creenanpaqpas, mana ima clase presión nitaq tutela nisqayoq. Necesitanchismi huk Estado plurinacional nisqa llapa sujetokunata reqsinanpaq, kay moderno sistema capitalista colonial nisqa ch’usaqyachinapaq, chaymi huk yuyayllata churan, chayraykutaqmi huk homogeneizador hamut’ayta, organizaciontapas kay pachamanta. Necesitanchismi iskayninta, huk estado secular hinallataq plurinacional, kay pachaq desmasculinización nisqatapas, llapa upallachisqakunaq emancipacionnintapas, hinallataq Pachamama kawsayninchista takyachiq, huk kacharichiq qhawariy ukupi churanapaq.
Tukuchanapaqtaq, laicismowan feminismowan kallpachanakunku, llapa runakunapaq, suyukunapaqpas kaqlla kanankupaq mañakuyqa, manaña tardayta atikuq emancipatorio munaymi.
Casa de la Mujer
Yuyaymanta, juridico, médico hinaspa llaqta yanapay, feminista qhawaywan, Santa Cruz de la Sierra llaqtapi.
