¿Pikunataq warmikunata, warmi wawakunata qhawashanku kay COVID-19 pandemia pachapi?

¿Pikunataq warmikunata qhawachkanku COVID-19 pandemia pachapi?

“Ñoqaqa 4 wawayoqmi kani, huk wayna sipas, 3 sullk’akunapas. Qosaywanmi iskay cuartokunapi tiyayku, chay cuartokunaqa manan suficientechu 6niykupaq, aswan mana allinqa, cuarentenawanqa llapayku wisq’asqa kayku, manan lloqsiyta atiykuchu, mikhuypas tukusqañan, sipaschaymi lecheta munan hinaspan tosashan, tapukuni ¿maymantaq pusasaq? Qosay, aburrisqa hinaspa mana allin sonqoyoq, manan amenazawanllachu, warmakunapa qayllanpi maqawan hinaspa insultawan, waqanku chaymi paykunatapas maqan” (Testimonio de una mujer de 35 años).

“Karuta purirqani, FELCV nisqaman chayaspayqa, mana yanapawarqankuchu, coronaviruswan ocupasqa kasqankuta nispanku, waqaspaymi paykunaman sut’incharqani manaraq coronavirus kashaqtin, compañeroypa violencia sexista nisqarayku kawsayniy peligropi kashasqanmanta” (Testimonio de una mujer de 29 años).

“Señora, ama hina kaspa, necesidadniykuta atendeykuway, manañam yachaykuchu imata ruwanaykupaq warmakunata mikuchinaykupaq, ninku presidente wakin canastakunata qunqa, ¿imaynatataq chaskisaqku?”, nispa. (47 watayuq warmipa testimonion).

Ñawpaq kaq casoqa llamp’u willakuykunawanmi rikukun, chaykunan rikuchin ima peligrokunatachus warmikuna obligatorio carcelpi wisq’asqa kashanku chay wañuypaq COVID-19 virusrayku. Kay situación obligawanchis mana qonqananchispaq warmikunata, sipaskunata, wayna sipaskunatapas, paykunan manchakunku agresión física nisqamanta hinallataq/utaq sexual nisqamanta, kunan sasachakuypa mana seguridad nisqa kasqanrayku. Chay cuarentena nisqawan, emergencia de salud nisqa willakuywanmi, violencia sexista y patriarcal nisqa riesgota astawan yapakun. Chaymantapas, sistemas de salud nisqakunan mana suficientechu kasqankuta rikuchishanku, manan recursokunayoqchu kashanku, manataqmi experienciayoqchu kanku, chhaynapi sasachakuykunapi sasachakuykunapi, nitaqmi coronavirus nisqawanpas atipanankupaq.

Iskay kaq, kanmi normalización persistente nisqa violencia warmikunaq cuerponpi, institucionkuna legalmente kamachisqa, chaylla yanapanankupaq hinaspa amachanankupaq, violencia de género nisqapi ñakariqkunaman. Rikunchismi uniformasqa oficialkunata medios de comunicación nisqakunapi phiñakuyninkuta kacharisqankuta, pi yachan imarayku otaq ima emergenciakuna kasqanmanta. ¿Imataq pasashan FELCV (Fuerza Especial de Combate la Violencia contra la Mujer) nisqawan, mana hunt’asqanmanta, violenciata hark’ananpaq, hinallataq allin cuidadota qonanpaq, debido proceso nisqaman hina, violencia de género nisqapi ñak’ariqkunaman?

Kimsa kaq, wakcha kay: 70% sapa punchaw qullqiwan kawsaq runakunam mana acuerdopichu kanku wasipi qipakuy harkakuywan. Chayqa estrés hinaspa llakikuytam rikurichin, qullqinku chaylla chinkachisqankurayku hinaspa ayllunkuta mana mikuchiyta yachasqankurayku. Kayqa pasarqa Riberalta llaqtapi, Beni llaqtapi, chaypim llaqta runakunaqa callekunaman lluqsirqaku -mankapi llallinakuypi- wasipi qipanankupaq kamachikuykunata pisiyachinankupaq, chaynapi ayllunkupaq mikuy garantizaq qullqita hinalla ruwanankupaq.

Riberalta llaqtapi episodiomanta p’enqaymi, kamachikuqkunaq kutichisqanku, paykunan protestantekunaq derechunkunata amachanankumantaqa, agresiónwan, mana entiendeywan ima kutichirqanku, kallpawanmi yarqasqa, desesperado llaqtata atacarqanku. Aswan mana allinqa kay casomanta determinacionninmi fiscal de Distrito de Beni, Mirtha Mejía, paymi lliwpa qayllanpi willakurqa hapinapaq kamachikuykunata lluqsichisqankuta suqta moto taxi purichiqkunata “supuesto” responsables de la protesta de Riberalta, paykunam apanku wakcha kaymanta stigma hinaspa huchata ruwarqaku wakcha kasqankumanta, yarqasqa aylluyuq kasqankumanta, hinaspa clasenkuwan sayasqankumanta.

Kay runakunaqa kamachikuqpa compromisonkunata hunt’ananpaqllan mañakusharqanku, imaynan payqa warmikunaq, ayllukunaq allin kausayninta qhawarinanta nisqanman hina. Señora Presidente, ama hina kaspa yachay, seguridadqa qallarikun derecho básico nisqa mikhuymanta hunt’akuyninwan. Yachaychis, ministroykichiskunaq exceso ruwasqankupi, chaykunan frontera kashan autoritarismo típico dictadurakunaq, makilla kashanchis, necesitaqkunawanmi sayasaqku.

Chay testimoniokunaqa sapa punchawmi Casa de la Mujer llaqtaman chayan achka quejakunamanta.