Warmikuna mikhuy kamachiypaq

Terebinto llaqtamanta huk qutu warmi ruruchiqkuna, chay llaqtapi tarpusqanku, cosechasqanku rurukunata qhatuq, 2018 watapi Casa de la Mujer yanapayninwan cooperativa hina kamarikurqanku.

Runa: María Paola Zuluaga

Kimsa chunka wata masñan Terebinto cantonpi tiyaqkuna, Porongo municipiopi, Santa Cruz de la Sierra llaqtaman purinku, rurunkunata, verdurankuta qhatunankupaq. Tukuy imapas qallariptinqa, toro carrokunapim iskay kimsa runakuna hamuqku, huk punchaw hunta llaqtaman chayanankupaq. Maypipas puñuqku, chaymantataq paqarin tutamanta hatariqku rurunkuta vendenankupaq.

Hinaptinmi warmikunapas hukllawakurqaku kunanqa paykunam hombropi mandarina, limón, *achachairú, plátano utaq plátano – pachaman hina – transporte público nisqawan chayanku, Casa de la Mujerpa waqtanpipuni rurunkuta rantikunankupaq.

Informal vendedor hina allin kanankupaq organizakunankupaqmi, institucionman asuykurqaku yanapakuyta hinaspa pusayta. Kaymi aparqan warmi hina derechonkuwan tupachisqa tallerkuna seguridad alimentariamanta, soberanía nisqamanta. Hinaspa yachaysapakunapa yuyaychayninwanmi Cooperativa de Productores Cítricos de Mujeres Terebinto nisqapi kamarirqaku, chaypim kimsa chunka masnin warmikuna, kimsa qarikuna ima karqaku.

Casa de la Mujer yanapan hinaspa yuyaychakun organizacionpa ruwayninta, imaraykuchus Miriam Suárez sut'inchasqanman hina, "kay warmikunaq ruwasqankuqa kikin autonomía económica nisqa hatarichiymi, chaymi chay cordón umbilical nisqataqa kuchunku dependencia económica nisqawan, warmikunaq contranpi violencia nisqawan".

Cooperativa hina huñunakuykunapim rimarirqaku, kuska ruway hinaspa suministrokuna rantiy, acuerdokuna hinaspa consenso nisqa chaninkunamanta, chaynapi ruruchiypa chaninwan gananciakunawan kuskanchasqa kananpaq.

*Achachairú: nisqaqa Bolivia suyupi llanuras aluviales nisqallapin naturalmente wiñaq ruru.

Kay watañam wakin warmikuna Terebintomanta, huk hichpa llaqtakunamantapas Casa de la Mujer (Warmikunapa Wasin) llaqtaman hamuchkanku, tarpuyninku, yakukuna pisiyasqanmanta llakikuspa. Miriam Suárezpa nisqanman hinaqa, paykunaqa sospecharqakum chay lawpi sumaq wasikuna mirasqanman hina —"Piscinas Turquesas, manam yachanichu ima playa, Campo de Golf Urubó, hukkunapas"— llaqtankupa chakra llamkayninku afectasqa kasqanmanta.

Ñawpaq kaq tallerkunapiqa pachamamamanta, residuos sólidos nisqamanta, compostaje nisqamanta, yaku waqaychaymanta ima rimarirqaku. Shinallatak warmikunapak kawsaymanta rimayta kallarirkakuna, chaywanka kayhinata tapuykunata usharka: ¿hayka pachatami churanku cítricos produccinpi, imatami paykunapa ruray cadena produccinpi, muhu tarpuymanta, puquykunata pallaymanta, ranqhanakama?

“Kay qallariy tallerkunapi”, director sut’inchan, “rikurqayku imaynatachus kay warmikuna, ch’inlla, allinta, Santa Cruz llaqtapi mikhuypi imaymana mikhuyniyuq kananpaq, yurakunamanta ruwasqa nutrientes esenciales nisqaman chayanankupaq ima qhawasqankuta”. Kaymi qawarichin llamkayninkuwan, seguridad alimentariawan, soberanía nisqawan ima tinkusqankuta.

¿Imataq seguridad alimentaria, soberanía nisqa?

Seguridad alimentaria, Cumbre Mundial de Alimentos (1996) nisqapa definicionninman hina, “runakuna, tukuy pacha, aychapi hinaspa qullqipi mana imamanta manchakuspa allin mikuykunata tariptinku, chaynapi mikuy necesitasqankuta hinaspa mikuy munasqankuta huntanankupaq, chaynapi allinta kawsanankupaq”.

Paymantaqa, mikhuymanta kamachiyqa, Declaración de Nyéléni, Mali 2007 nisqanmanjina, “llaqtakunap derechon kanku mikhuy nutritivos y culturalmente apropiados, accesibles, producidos sustentables y ecológicas, chanta derechonku kikinkumanta sistema alimentario y producción nisqamanta tanteanankupaq (...). clase socialkunapi, miraykunapipas”, nispa.

Chakrapi huñunakuykuna

Terebinto llaqtapiqa sábado 9 a.m., cooperativa huñunakuymi kan. Miriamqa sayk’usqañan sientekun, huk chhikantataqmi tiempoq uranpi tarikun, ichaqa warmikunawan comprometekusqanqa manan kuyurinchu. Chay taxi compartido nisqaman chayanapaqqa yaqa 45 minutollapim chayan. Motorpa rantinpiqa, Terebinto llaqtapiqa gallokuna, allqukuna, pisqukunallatam uyarinki. Wayraqa llampu, intipas llampu. Chay huñunakuy ruwakunqa chay standpa waqtanpim warmakuna pukllachkanku. Achka warmikunam tiyachkankuña. Huk rato rimasqanku qhepamanmi Miriam huñunakuyta qallarin.

- Teresa, qallarisunchu? – nispa tapun Cooperativa umalliqta.

-Chaytam nini, nispas huknin warmi llamkaqmasinman niqta uyarikun, ichaqa llamkayninkupi kaptinkuqa manam chayqa kanmanchu....

Teresaqa nin: “Asistenciata hap’isaqmi”, nispa. - ¿Pitaq kaypi kachkan?

-Ay, multatam hurqunqa, nispas nin Miriamqa. -Manan pipas multayki qhepaman hamunqachu, Teresa. Wak warmikunaqa asikunku.

-Multakunaraykum hamunku, doctor, nispas Teresaqa hawkalla hinaspa takyasqa kutichin. "Mana multa kaptinqa manam hamunkuchu".

Chay asuntoqa kichasqaraqmi kachkan rimanapaq, mana llapankuchu acuerdopi kasqankurayku, chaymi huñunakuy qallarin.

Ima nisqankutam asociadokuna

Teresa Soto (Cooperativa umalliq) .

Wata qallariypiqa achachairúwanmi qallarinchik, diciembre killamanta febrero killakama, chaymantaqa plátano, yucca, limón ima rantikuyku; chaykuna tarikuptinku. Chaymantataq junio killapi utaq mayo killapi naranjakunawan, mandarinakunawan, limaswan, limónkunawan ima qallarinchik; tukuy chaykunatam rantikunchik. Papaya kaptinqa, ñuqanchikpas chaskinchikmi.

Kaypiqa manam anchatachu ruruchinchik; kikin mikhunanchikpaqmi ruruchinchik. Estacionalmente tarpuyku. Mayninpiqa arrozta, yucata, maníta, sarata, mayninpitaq kukata tarpunchik. Arrozta pallaspaqa, tomateta, ch’uñuta ima verdurakunata tarpuyku, chaytaq mikhunaykupaq aypawanchik.

Sasam, ichaqa kunanqa yachasqañam kachkanchik. Qallariypiqa alcaldepa oficinanqa manam saqiwarqakuchu; paykunaqa qatipawarqankupunin. Wakin llamkaqmasiykunam rurunkutapas qechururqaku.

Watakuna ñawpaqtaqa, qhatupi 2 bolivianospaq 100 mandarinakunata quq kayku, nisqaykumanjina, aswan allinqa ruruchiqmanta mikhuqman riy, mana chawpichaqkunawan.

Maribel Vásquez (Cooperativamanta yuyaq) .

Creeni cooperativaqa ancha allinmi, yanapakuy kasqanrayku; allinmi kay huñuyuq kasqanchik chaynapi yanapanakunaykupaq. Munaymanmi puririyta, aswan yurakunata tarpuyta, aswan tarpuykunata rantikunapaq.

Wata ñawpaqtaraqmi qallarirqayku, kimsa tawayku; kunan kaypi achka warmikuna musuq kanku. Chay tiempopiqa chayqa rit’iyoq cheqasllan karqan, chaypin kunan vendeyku. Uh... hayk’a wata ñawpaqtataq chay karqan, yaqa iskay chunka kinsa chunka wata.

Huk sobrinoykuqa carronwanmi puriq, chaypim churakuq kayku imakunatapas vendenaykupaq. Achachairúta rantikuq kayku —mana, llullakuni, plátano, plátano, naranja ima kasqa; achachairúqa manam ranqhasqachu, yura patapi puqusqalla. Hinaspa qhatuqa llapanmi k’aspimanta ruwasqa karqan. Hinaspa chayhinata imapas tiyaykurqa; huk ladomanmi astawaqku, chaymantataq sapa kutilla chayman riq kayku, hukkunatapas.

Ñawpaqqa manan autobuskuna nitaq imapas karqanchu; huk punchawmi rinayki karqa, huk punchawñataqmi kutimunayki karqa. Carropa waqtanpim puñuq kayku, mana chayqa aylluyuq kaqkunam samariq rispanku temprano kutimuqku rantikunankupaq.

Kunanqa mandarinayuqmi kani, utaq mana kaptinqa kaypi pimantapas rantispa chaypi rantikuq rini. Kaypi cosecha kaptinqa riyku; mana imapas kaptinqa manam rinchikchu. Doctorqa niwanchismi rinaykupaq, limón vendenallapaqña kanman chaypas.

Doña Teresawanmi Alcalde wasipi anchata llamkarqaniku, Doña Miriamtaqmi yanapawanchik mana qarquwanankupaq. Payqa hinallam defiendewanchik. Rurukunata, tantata ima rantikuspaymi kawsani, tamarindotapas, chayman rikchakuqkunatapas pallani; chaymantaqa imatapas ruwaymi.

Valeriana Sulca Cruz sutiyuq warmi

Unayñam rantikuchkani; ñawpaqtaqa manan pipas qhatushasqachu. Santa Fe de Amoró llaqtamanta hamuyku; karupiñam kachkan. Kilumitrupiqa manam willayta atiymanchu chiqap karu kasqanmanta; tawa hora puriymi, otaq motopi huk hora puriy.

Ñoqaqa sapallaymi atisqayta ruwarqani; mana pipas yanapawanchu. Cooperativaqa gustanmi, ichaqa manan gustawanchu multakuna churasqanku, karupi tiyasqayraykutaqmi mana convenientechu ñoqapaq... chaylla.

Qusayqa sapa kutim niwan "amaña chay yanqa rimaykunata ruwaychu", ichaqa gustanmi. Chakiymi nanawan, motopi hamunaymi, ichaqa cargaptinkuqa manapaschá aguantaymanchu. Chaymantapas... Huñunakuykunapi kayqa gustanmi; chaypi imakunatapas yachanki.

Damiana Delgado Ochoa sutiyuq warmi

Kayqa anchatam gustawan, yachasqaykirayku hinaspa experienciakunata willakusqaykirayku. Sapa kutim gustawarqa organizacionkunapi llamkay, warmakunawan llamkaymi gustan, sichus imapas pisilla kaptinpas gustan chayta rakinakuy.

Miel ruruchiqmi kani, ichaqa manam Santa Cruz llaqtapichu rantikuni, kaypi feriakunapilla, nitaq chinokuna hamuptinkulla. Própolista ruwani, mieltapas paqueteani. Manam haykapipas llamkaqmasiykunapa risqankumanqa rirqanichu. Imakunatachus ruruchini, paykunaman quni qhatunankupaq: naranja, mandarina, plátano, plátano. Paykunaqa hamuspankum maskawanku: "Imataq kapuwaq? Kaytam kapuwan, ¿rantikuymanchu?"

Warmikunaqa anchatam ñakarinku, wayrakuna hamun, parakuna hamun... imatataq ruwawaq, chayta aguantanayki, wawaykikunata uywanayki kasqanrayku, mana llamkaspaqa manam imapas kanchu... chaymi imapas.

Chayqa kanqa qosakuna entiendesusqaykimantan. Wakin qosakunaqa warmi-qhari puñuymantan qhawarinku; manataqmi yanapasunkichu nitaqmi huñunakuykunaman hamunaykitapas saqesunkichu. Chayna achkatam riqsini. Diosman gracias qosay yanapawasqanmanta.

Santa Cruz llaqtapi rantikusaq; Amigoymanta rantini. Yuraykuna kan, ichaqa manaraqmi ruruchkankuchu, uchuyllaraqmi, chaymi rantini, rantikuni; Chayta ruwayqa gustanmi.

Ñoqaqa yuyaykuni Cooperativaqa hatunmi yanapawanchis, yanapawanchis, wakcha runakuna kasqanchisrayku, Santa Cruz llaqtaman riyqa ancha sasa, manan ñankuna kanchu, rikurqankichismi. Chiqan ñanniyuqmi kanchik, ichaqa manam allichanankupaqpas sasachakunkuchu, chaypa hawanpim graderta kallpanku.

Sapa viajepiqa 15 pesokunatan paganayki, sapa canastamantataq 10 pesokunata.

Rikuni wakin tikraykunata ruruchiypi, aswantaqa plátanokunapi; pisillatam ruruchkan, chay yuraqa unquyta qallaykurqa, wiñachkasqa hinaspa poof! ña k’umuykachisqaña, mana ruruchispa urmapun, llank’ayqa yanqapaqmi mana ima allinpas tariyta atikusqanrayku.

Wilfredo hinaspa rantikuymanta willakuy: Wilfredo warmiqa hukninmi karqa punta kaq llamkaqmasinkunawan organizasqa, payqa rantikuq warmipas karqa. Chayllaraqmi wañukurqa, chaymi huk yupaychay hina Wilfredoqa cooperativapi paypa rantinpi churayta munarqa. Paymi willakun imaynatas tukuy imapas qallarisqanmanta.

Ñuqayku chay puestota chaypi kamariq kayku, ñuqa, tayta Zacarías, Tuqui ima. Kimsaykuñam ñawpaqta chayman chayarqaniku carropi, kutirqaniku chay qhatuchaqa k’aspimanta ruwasqa kaptin, llapa puestonkuna maderamanta ruwasqa kaptin, chay avenidataq rit’i hina karqan Plaza 3 de Mayokama, aswan uraymanraq, chaymanqa carropi riq kayku. Kaymantaqa tutamantan lloqsispa pampapi huk cheqasman riq kayku, chaypi wayk’uq kayku, torokuna samashaqtinku huk rato samariq kayku, chaymantataq hinalla puriq kayku, tardekamataq chayman kutipuq kayku. Tukuy punchawmi qipakuq kayku, chaypim puñuq kayku, nisqankuman hina, carronkupa uranpi allqukuna hina (amiganwan asikuchkan).

Hinaptinmi chaymanta hurquwarqaku; chaynam karqan, huk ladomanta huk ladomantawan maqanakuspa. Chaypimantam feriapa ñawpaqninpi churawarqaku, kimsa kaq anillo ñanwan Roca Coronadowan chawpinpi. Chaypin carrokunaq linean kasharqan; chaypiqa achka tiempotam pasarqaniku. Chaymantataq kutirqayku maypichus Warmikunaq Wasin kashan chayman.

Rinaykuña kachkaptiykutaq pampapi runakunata suwayta qallarirqanku, toronkuta suwaspa. Qhepamanmi kinsa chunka hina karqayku, yaqa llapayku carroyoqmi karqayku. Pipas sapallan lluqsiptinqa suwakuqku, chaymi sayarqaniku. Askha runakunan huñunakuspa tardeta qhatuman derechota riq kayku; manañam samaqchu kayku, mana chayqa mayninpiqa puñuq kayku hinaspa paqarin punchaw temprano hatariq kayku.

Watakuna pasasqanman hinam, atiqkunaqa kikinchikpa apaykachananchikta rantirurqaniku, nisqankuman hinataqmi qhatupi imakunatapas qusaqku, qhatuman apasqaykiqa imatapas quy hina kasqanrayku; mana hayk’aqpas chanin precioykimanta pagasqachu kanki.

Kunanqa manan imatapas vendesaqchu, tukuy imatan madrinayman otaq huk señoraskunaman vendeni.

Chay organizacionqa gustanmi; Sapa kutim organizacionkunapiqa llamkarqani, ichaqa manam cooperativakunapichu. Kikin qullqiyta kamachini, hawkalla kawsani, mayninpi quejakuspaypas, chaynallatam kawsani.

Cooperativa manaraqmi feminista nisqa yuyayniyuqchu chaypas, yuyayqa, pachawan, yachachiywan, warmikunaqa manam mikuy kamachiymantallachu yachanqaku, aswanqa qari warmi kayninmantapas. Miriam Suárezpa nisqanman hinaqa, unay ruwaymi, ichaqa ancha allintam ñawparichkan.

Teresa Soto, umalliqmi, umalliq kayta rikuchirqan, Casa de la Mujer (Warmikunaq Wasin) nisqapipas askha rimanakuykunapin llank’arqan. Shinallatak kay wata punta kutin avionpi purirka, La Paz llaktapi shuktak Bolivia warmikunawan, mikuna mikuymanta, kamachiypi llankakkunawan.