Kuñanguéra soberanía alimentaria rehe

Peteî aty kuña productora Terebinto-gua ovendéva yva oñotÿva ha omono'õva ko távape, oñembosako'i 2018 cooperativa ramo oipytyvõvo Casa de la Mujer.

Ohai: María Paola Zuluaga

Ohasáma treinta ary, umi oikóva cantón Terebinto, municipio Porongo-pe, oho Santa Cruz de la Sierra gotyo ovende haguã hi'a ha ka'avo. Oñepyrũvo opa mba’e, mbovymi kuimba’e oúta vaka karrétape, ogueraha peteĩ ára pukukue og̃uahẽ haĝua pe távape. Haʼekuéra oke ikatuhápe ha upéi opuʼã pyhareve pyhareve ovende hag̃ua hiʼakuéra.

Upéi umi kuña oike ha ko'ágã ha'ekuéra ha'e umi oipysóva paquete de mandarina, limón, *achachairú, plátano térã plátano –odependéva temporada rehe– ogueraha transporte público ha oguahê tavaguasúpe ovende haguã iproducto Casa de la Mujer ykéreite.

Hembipotápe oñembosako'i omohenda porãve haguã situación orekóva vendedor informal ramo, oñemboja hikuái institución pytyvõ ha orientación rehe. Péva omotenonde planificación taller seguridad alimentaria ha soberanía ojoajúva derecho orekóva kuña ramo. Ha asesoramiento experto rupive, omoheñói hikuái Cooperativa de Productores de Mujeres Cítricos Terebinto, oimehápe hetave treinta kuña ha mbohapy kuimba'e.

Casa de la Mujer oipytyvõ ha oasesora proceso de organización, péva omyesakãháicha Miriam Suárez, "ko'ã kuña ojapóva omopu'ã autonomía económica propia ha upévare oikytî upe cordón umbilical dependencia económica ha violencia ojejapóva kuñanguéra rehe".

Oñemotenondévo aty cooperativa ramo, oñeñe'ê umi tema ha'eháicha producción conjunta ha compra de suministros, acuerdo ha consenso precio rehe omantene haguã equilibrio costo de producción ha ganancia.

*Achachairú: ha'e peteĩ yva okakuaáva naturalmente región llanuras aluviales Bolivia-pe añoite.

Peteî arýma oî kuña Terebinto ha ambue comunidad hi'aguîva oúva Casa de la Mujer (Centro de Mujeres)-pe ojepy'apývo oguejy haguére iñemitÿ ha y ryru. Péicha he'i Miriam Suárez, osospecha hikuái oñembohetavévo umi óga de lujo upe tendáre—"Piscinas Turquesas, ndaikuaái mba'e playa, Campo de Golf Urubó, etc."— ojeafectáva producción agrícola ikomunidad-kuérape.

Umi taller peteĩha oñeñe’ẽ tekoha rehe, residuo sólido jeporu rehe, compostaje ha y ñeñongatu rehe. Avei oñepyrû oñomongeta hikuái kuñanguéra situación rehe, ogueraháva porandu ha'eháicha: mboy tiempopa oinverti producción cítrico-pe, ha mba'épa hembiapo cadena de producción-pe, oñeñotÿ guive semilla omono'õ ha ovende peve yva?

“Ko'ã taller inicial”, omyesakã director, “rohecha mba'éichapa ko'ã kuña, kirirîháme ha efectivamente, oasegura dieta Santa Cruz-pe orekóva diversa gama de alimentos ha acceso nutriente esencial a base de plantas”. Péva omomba'e guasu joaju orekóva iniciativa ha seguridad alimentaria ha soberanía.

Mba’épa pe seguridad alimentaria ha soberanía.

Seguridad alimentaria, según definición ome'êva Cumbre Mundial de Alimentos (1996), “ojehupyty umi tapicha, opa ára, orekóva acceso físico ha económico hi'upyrã seguro ha nutritivo ombohovái haguã hemikotevê dietético ha preferencia hi'upyrã peteî vida activa ha saludable”.

Imba’égui, soberanía alimentaria, he’iháicha Declaración de Nyéléni, Malí 2007, “ha’e derecho orekóva pueblo-kuéra hi’upyrã nutritivo ha culturalmente apropiado, ojehupytykuaáva, ojejapóva sostenible ha ecológicamente, ha derecho orekóva odecidívo sistema hi’upyrã ha producción rehegua (...). Soberanía alimentaria implica relaciones sociales pyahu libres de opresión ha desigualdad kuimba’e ha kuña, pueblo, grupo racial, umi clase social ha generación-kuéra”.

Umi rreunión ojejapóva kokuépe

Ha'e sábado 9 a.m. Terebinto-pe, ha oî peteî reunión cooperativa. Miriam oñeñandu ikane’õ ha michĩmi pe tiempo guýpe, ha katu ikompromiso umi kuña ndive ndopytái. Ko taxi compartido ogueraha 45 minutos rupi oguahë haguã. Motor rangue, Terebinto-pe, gallo, jagua ha guyrakuérante oñehendu. Pe yvytu tesape, ha pe kuarahy ipiro’y. Mitãnguéra oñembosarái stand ykére oikótahápe aty. Heta kuña oguapýma. Oñemongeta rire sapyʼami, Miriam oñepyrũ pe rreunión.

- Teresa, ñañepyrũtapa? – oporandu Cooperativa presidente-pe.

"Upéva ha'e", oñehendu peteî kuña he'ívo peteî iñirûme, "ha katu oîramo imba'apohápe, upéva ndaikatúi...".

"Ajagarráta asistencia", he'i Teresa. —Máva piko oĩ ko'ápe?

"Oh, ha'e ome'êta multa", he'i Miriam. —Avave ndoumo'ãi nde multa rire, Teresa. Umi ambue kuña opuka.

—Ou hikuái multa rehe, pohanohára —ombohovái Teresa py'aguapýpe ha mbarete porã. "Ndaipóri ramo multa, ndoúi".

Ko tema opyta abierto oñeñomongeta haguã, péva naentéroi oî de acuerdo, ha oñepyrû aty.

Mba’épa he’i umi asociado

Teresa Soto (Cooperativa Motenondehára) .

Oñepyrũvo ary ñañepyrũ achachairúgui, diciembre guive febrero peve, upéi ñavende avati, yucca, ha limón; oĩ jave disponible hikuái. Upéi junio térã mayo-pe ñañepyrũ naranja, mandarina, lima ha limón reheve; opa umíva ñavende. Oĩramo papa, jahupyty avei.

Ndajaproducíri heta mba’e ko’ápe; japroduci ñande consumo-rã. Ñañotỹ estacionalmente. Sapy’ánte ñañotỹ mandyju, mandi’o, maní, mandi’o ha sapy’ánte ka’a. Mandyju ñamono'õ rire, ñañotỹ ka'avo tomate ha cebolla-icha, ha upéva suficiente ja'u haguã.

Hasy, ha katu jajepokuaa ko'ágã. Ñepyrũrã, intendente róga ndohejái ñandéve; haʼekuéra osegi orepersegi ijerére. Oĩ voi che irũnguéra ojepeʼavaʼekue chuguikuéra hiʼa.

Ojapo heta arýma, rome'ê jepi 100 mandarina 2 boliviano rehe mercado-pe, ha ja'éma haguéicha, iporãve jaha productor guive consumidor peve, intermediario'ÿre.

Maribel Vásquez (contador Cooperativa rehegua)

Che aimo'ã pe cooperativa tuicha mba'eha ha'égui peteî pytyvõ; iporã jaguereko ko aty ikatu haguã ñañopytyvõ. Rosegise, roñotỹse hetave ka’avo ha roguerekove ñemitỹ rovende haĝua.

Roñepyrũ ojapo áño, mbohapy térã irundy ore apytégui; heta kuña oĩva ko’ápe ko’áĝa ipyahu. Upérõ upéva haʼe vaʼekue peteĩ lugár yvykuʼípente koʼág̃a rovendehápe. Uh... mboy áñopa ojapo upéva, veinte térã treinta áño rupi.

Ore roguereko peteĩ sobrino ojeréva ikarréta reheve, ha roñemoĩ upépe rovende hag̃ua umi mbaʼe. Rovende achachairú—nahániri, che japu, ha’e plátano, plátano ha naranja; achachairú noñevendéi, hi'ajunte pe ka'avo ári. Ha pe merkádo katu ojejapopaite yvyrágui. Ha upéicha oñemohenda umi mba’e; oremomýi hikuái ambue lado-pe, ha upéi sapy’apy’a roho upépe, ha upéicha oho hese.

Ymave, ndaipóri va’ekue ómnibus ni mba’eve; peteĩ ára reho va’erã ha ambue árape reju jey. Roke pe karréta ykére, térã umi orekóva ifamília oho opytuʼu ha ou jey temprano ovende hag̃ua.

Ko'ágã areko mandarina, térã ndarekóiramo, ajogua peteĩ tapichágui ko'ápe ha aha avende upépe. Oĩ jave peteĩ cosecha ko'ápe, jaha; ndaipóri ramo mba'eve, ndorohói. Pe doktór heʼi ñandéve jaha hag̃ua, jepe ñavende hag̃uánte limón.

Romba'apo mbarete kuri Intendente rógape Doña Teresa ndive, ha Doña Miriam orepytyvõ ani haguã oremosẽ hikuái. Haʼe osegi ñanedefende. Che aikove ahepyme’ẽvo yva ha mbujape, ha avei aiporavo tamarindo ha mba’e peichagua; pe punto ha’e jajapo peteĩ mba’e.

Valeriana Sulca Cruz rehegua

Are guivéma avende; avave ndohepyme’ẽiva’ekue upe mboyve. Ñande jaju Santa Fe de Amoró-gui; mombyry oĩ. Ndaikatúi ha’e peẽme pe distancia exacta kilómetro-pe; ha'e irundy aravo jeguata, térã peteî aravo motocicleta-pe.

Che ajapóma ikatúva chejehegui; avave nachepytyvõi. Chegusta pe cooperativa, ha katu ndachegustái umi multa omoĩva’ekue hikuái, ha aiko mombyry guive, ndaha’éi conveniente chéve ĝuarã... upéva añoite.

Che ména he'i meme chéve "anive ajapo upe tontería", ha katu chegusta. Che py hasy ha ajuva’erã moto-pe, ha katu okargáramo hikuái, ikatu ndagueropu’akái. Avei... Chegusta aime umi reunión-pe; peẽ peikuaa umi mba’e upépe.

Damiana Delgado Ochoa rehegua

Añetehápe chegusta ko mba’e pe’aprende ha pekomparti haguére experiencia. Ymaite guive chegusta aime umi organización-pe, chegusta amba’apo mitãnguéra ndive, ha aguerekóramo michĩmi jepe peteĩ mba’e, chegusta akomparti.

Che ha’e peteĩ productor ei , ha katu ndahepyme’ẽi Santa Cruz-pe, ko’ápe feria-pe añoite, térã oúvo umi chino. Che ajapo própolis, ambohyru pe ei. Araka'eve ndaha'éi che irũnguéra ohohápe. Umi mba’e aproducíva, ame’ẽ chupekuéra ovende haguã: naranja, mandarina, plátano, plátano. Ou hikuái chereka, he'ívo: "Mba'e piko reguereko? Che areko kóva, ikatúpa avende ndéve?"

Heta ohasa asy umi kuña, ou yvytu, ou oky... mba’épa ikatu rejapo, reaguanta va’erã upéva, reñangarekova’erãgui ne membykuérape, pórke neremba’apóiramo ndaipóri mba’eve... upéva ha’e pe mba’e.

Odepende umi ména nentendepa. Oĩ ména sexista; haʼekuéra nanepytyvõi ha ni ndohejamoʼãi reju rreunionhápe. Che aikuaa heta peichagua. Aguyje Ñandejárape che ména chepytyvõ.

Che aháta avende Santa Cruz-pe; Ajogua che angirũgui. Che areko che ka’avokuéra, ha katu ne’ĩra gueteri oproduci, michĩ gueteri, upévare ajogua ha avende; Chegusta ajapo upéva.

Che aimo'ã Cooperativa tuicha mba'eha orepytyvõgui, ore pytyvõ, ore gente mboriahúgui, hasyeterei ñandéve jaha Santa Cruz-pe, ndoroguerekói tape, pehecháma. Ore roguereko peteĩ tape recto, ha katu ni noñeha’ãi hikuái omyatyrõ haĝua, omboguata rei pe grader hi’ári.

Repagava’erã 15 pesos por viaje, ha 10 pesos cada canasta rehe.

Ahecha oîha cambio producción-pe, especialmente plátano-pe; sa’ive ojejapo hína, pe ka’avo oñepyrũ hasy, okakuaa ha poof! ojedoblama, ho'a oproduci'ÿre, tembiapo oî en vano ndaikatúigui ojehupyty mba'eve ideprovéchova.

Wilfredo ha Ñemuha rembiasakue: Wilfredo rembireko ha’e peteĩva umi tenonderãite oñembosako’íva iñirũnguéra ndive, ha’égui avei ñemuhára. Nda’aréi omano, ha peteĩ tributo ramo, Wilfredo oipyhyse hendaguépe cooperativa-pe. Omombe’u pe tembiasakue mba’éichapa oñepyrũ opa mba’e.

Ore romopyenda upe puesto upépe, che, karai Zacarías ha Tuqui. Mbohapyvéva ha’e pe primero roĝuahẽva upépe carrito-pe, yma upe mercado michĩva ojejapo jave yvyrágui, opa umi puesto ojejapo yvyrágui, ha upe avenida ha’e peteĩ tramo arenisca Plaza 3 de Mayo peve, ha oguejyvévo jepe, rohota upépe carrito-pe. Rosẽta koʼágui pyhareve voi ha roho peteĩ lugárpe pampape, rokosina upépe, ropytuʼu sapyʼami umi vaka opytuʼu aja, upéi rosegi ha asajepyte peve roime jeýta upépe. Ropytáta ára pukukue, ha roke upépe, he’iháicha hikuái, jaguaicha ikarréta guýpe (opuka iñamíga ndive).

Upéi oreguenohẽ hikuái upégui; upéicha oiko, oñorairõ peteĩ lado ha ambue lado-pe. Upégui oremoĩ hikuái feria renondépe, tape Tercera Anillo ha Roca Coronado mbytépe. Upépe oĩkuri pe línea de carritos; rohasa heta áño upépe. Upéi roho jey ko'ágã Centro de Mujeres oĩháme.

Roguereko rire heta roho haguã, oñepyrũ omonda tapichakuérape pampa ári, omonda ivakakuéra. Upe rire, roĩma treinta rupi, haimete enterovéva roguereko karréta. Oĩramo osẽva haʼeño, oñemondapa, upévare ropytuʼu. Heta ore apytépe roñembyaty ha roho derecho mercado-pe asajepyte; ndoropytu’uvéima, térã sapy’ánte roke ha ropu’ã pyhareve ambue árape.

Ohasávo umi áño, ore ikatúva rojogua rojogua ore transporte ha, he’iháicha, rome’ẽta kuri umi mba’e mercado-pe, pe regueraháva mercado-pe ha’ete ku reme’ẽva peteĩ mba’e; araka’eve ndojepagái ndéve nde precio justo.

Ko'ágã ndavendemo'ãi mba'eve, avende opa mba'e che madrina térã ambue kuñakaraikuérape.

Chegusta pe organización; Ymaite guive aime umi organización-pe, ha katu ndaha’éi cooperativa-pe. Che agestiona che pirapire, aiko py’aguapýpe, jepémo sapy’ánte añe’ẽ vai, upéichaite aiko.

Ko cooperativa ndorekói gueteri enfoque feminista, idea ha'e tiempo ohasávo, capacitación rupive, kuñanguéra oikuaáta ndaha'éi soberanía alimentaria añónte sino avei umi tema de género rehe. Péicha he'i Miriam Suárez, ha'e peteî proceso ipukúva, pero oñemotenonde porãiterei.

Teresa Soto, presidente, ohechauka katupyry tendota ha oime heta ñomongeta Casa de la Mujer (Centro de Mujer)-pe. Avei oviaha aviõme peteîha jey ko arýpe oñembyaty haguã La Paz-pe ambue kuña boliviana ndive omba'apóva seguridad alimentaria ha soberanía rehe.