Wakcha kay, warmikuna, hinallataq coronavirus.

Miriam Suárez Vargas sutiyuq warmi

Warmikunapa Wasin

Yupaykunaqa chiqap kaqta entiendeyta munaspaqa chirillaña kanman chaypas, yanapanmi sasachakuykunapa hatun kayninta, chaykunata atipanapaq ima allichaykunatapas allinta qawarinapaq. Yachanin Santa Cruzpi, suyupipas coronaviruswan afectasqa runakunawan qallariyta atiyman, ichaqa llapan medios de comunicación nisqakuna, redes sociales nisqakunapas chayta ruwashankuña, mana suyakuypaq sitiota saqespa. Kay coronaviruspa paqarichisqan mana allinkunata, gobiernopa mana allin ruwaykunata harkayta munani, mana wakchakunata aswan wakcha kayman huchachaspa.

CEPAL nisqanman hinaqa, Bolivia suyupiqa 11,3 hunu runam tiyanku, chaymanta 3,9 hunu wakcha (35%). Chay kikin organizacionmi willakun 61% llaqtamasinkuna sapa p’unchay 2 dólares nisqawan kawsasqankuta, chaytan kamachinku llank’ay informal nisqawan, mana seguro nisqawan ima, chaykunan kallpachantaq askha dimensional wakcha kayta, aswantaqa violencia de género nisqapi, huk rikuchiykunawan ima.

Confederación Nacional de Micro y Pequeñas Empresas (Conamype) nisqa willakun, 60%llapas sectorninpi llamkaqkuna llamkayninkuta chinkachiyta atinmanku, chay cuarentena nisqapi. Mamallaktapika 600.000 microempresakunami tiyan, 1,5 hunu llankakkunatami llankan. Kay sectorqa kunanqa mana llamk’achkanchu, chayraykutaq mana atinchu necesidades básicas nisqakunata hunt’ayta, chayraykutaq desigualdad nisqakunata astawan yapan. Micro, huch’uy empresakunaq wisq’akuyninqa manan qolqe tarpuy wiñayllatachu hark’an, aswanpas empresariokunatan aswan wakcha kayman urmachin, mana kamachiy atina manukuykunawan, bancokunaq manukuyninwan ima.

ONU nisqanman hinaqa, wakcha kaypa yupayninkunaqa aswan sinchiraqmi warmikunamanta rimaspaqa: 70% sector informal nisqapi llamkanku (wasipi llamkaqkuna, qhatukunapi rantikuqkuna), Bolivia suyupi ayllukunamantaqa 33,9% warmikunam umallinku. Iskay kinsa kutita warmikunaq llasa q’epikunata qhawarispa, mana kaqlla kay yapakusqan, unay horakuna cuidasqa kasqankuta, hinallataq imayna kawsanankupaq maskhaypas —"wakcha kaypa warmichakuynin"— aswantaqa reparanapaqmi, warmi kaymi wakcha kaypiqa aswanta yanapan.

Kay chiqap kaqwan tupaspa, coronavirus chayamun, umalliqpa declaraciones de cuarentena nisqawan kuska, chaynallataq emergencia de salud nisqawan runakuna wasipi qipanankupaq kamachisqanwan. Chay tupuyqa kasukunmi llaqtaq munayninwan otaq mana munayninwanpas, pipas lloqsiyta atrevikuspaqa —común runakunaq nisqan hina, mesaman imatapas churananpaq maskhaq— mana kasukusqankupa consecuenciankunatan ñak’arinqa. Imataq kay? Terror institucionalizado nisqa. Entiendey Bolivia runakunaqa coronaviruswan hinallataq anemiawan wañunkuman. Bolivia suyupiqa dengue unquywan, malaria unquywan, samay unquywan, tuberculosiswan, mana allin abortuswan ima wañunku (kimsa kaq aswan hatun causa mama wañuymanta). Mama Añez, amenazasqaykikunata pisiyachiy, manaraq tarde kashaqtin prometesqa mikhuy canastakunata apachiy, hinallataq wakchakunata wakin respetota ruway, paykunan kanku Estado Plurinacionalpa qhapaq kayninkuna.