Yarqasqa kachkaspa ayunaspa

Interino umalliqpa tukupay kamachikuynin: "Ayunay hinaspa iñiywan mañakuy kay pandemia atipanapaq". Kay mañakuyqa chawpi pacha pachakunamantan yuyarin, chaypin mañakuylla Diospa qespikuyninman chayanapaq ñan karqan, huchasapa nisqa runakunataq muchuchisqa karqanku. Ima "contagio" nisqatapas hark'anankupaqmi, qatiykachasqa, p'enqaypi, ñak'arichisqa, k'aspipi ruphachisqa ima karqanku. Chay tiempopiqa waranqantin warmikunan (layqa sutichasqa) valorniyoq karqanku wawanku yarqaymanta, aguantasqankuta, chay tiempopi aristocraciaman, kamachikuqkunamanpas llumpay impuesto pagasqankumanta denuncianankupaq. Yachasqa kachun chay estaca nisqa yachayninkuta, natural hampimanta yachayninkuta, huk ancha chaniyuq yachayninkutapas qichuwasqanchikta.

Llaqta kamachikuqpa mañakuyninqa hamun tawa chunka p’unchay masña wisq’asqa kasqan qhepamanmi, chaymi ayllukuna mañakushanku, huk t’antata rakinakunankupaq mañakuspa. Iskay kinsa p’unchaykunallaraqmi Montero llaqtapi huk sipas yarqaymanta wañuchikurqan. Tapukuni: ¿imaynataq kanman huk mamapa nanaynin, ususinpa kawsayninta qechukuqta rikuspa, huk ususin, achka punchawkuna mana mikusqanrayku yarqaymanta mana puriy atiq nanaykunata sienteq?

Kay pasaq semana tukukuypi, umalliq Jeanine Áñezpa ususin Carolina Ribera Áñez, Bolivia suyupa Fuerza Aérea nisqa avionninpi Roboré llaqtaman chayamuqta rikusqaku, chay municipiopi Aguas Calientes nisqa q’uñi yakukunapi samarinanpaq, samarinanpaq ima. ¿Hayka kutitataq Carolina ayunasqa? ¿Hayka kutitataq yarqaymanta sientekurqa? ¿Hayk’aqllapas t’antayoqchu karqan mikhunanpaq, hinaspa wiksanta kuyuriqmanta hark’ananpaq? FAB nisqa avionpa uraykamusqanmanta uyarispankum runakunaqa, gobiernopa yanapakuynin hamunanta piensaspanku, samasqan hotelman rirqaku, ichaqa manam chiqap explicacionta chaskirqakuchu. ¿Imaynatataq señora Jeanine sut’inchanqa avion oficialta kusirikuypaq viajanapaq? ¿Ministro Murillopas tupanqachu chay rigor legalta, chaytan churan ch’usaq mankayoq warmikunaman icha yarqayninkuta llapa runaq qayllanpi rikuchiyta atrevikuqkunaman? Yuyarinchikmi Riberalta llaqta runakunapa contranpi sinchi millay ruwaykunata.

Señora Presidenta Interina, amaña phiñakuychu. Mañakuy waqyakuyniykikunaqa yuyarichiwanchis tapukuy tiempollatan, cruzniyoq espadayoq sacerdotekunata, paykunan yanaparqanku kay hallp’aq cheqaq dueñonkunata kamachinankupaq, huk ladomanta qarqonankupaqpas. Runakunaqa manan ayunayta necesitankuchu; necesitasqankuta mikhunanku, qanpas obligacionniyoqmi kanki derechonkuta garantizanaykipaq, chayman hinataqmi derechonkupas kawsanankupaq.

Kay chirukunata qillqaq runaqa Casa de la Mujer (Warmikunapa Wasin) nisqapim llamkan, chaymi willaykiman warmikuna chayman chayamunku mana mikuchiyta yachaq warmakunawan. Hinaspapas chaylla yanapayta mañakusqankuta chaskinku, mamakuna mana imatapas ruwaspa wawanku wañusqankuta qhawayta munasqankurayku. Ayunawaqmi, thakpitaq mañakuwaq, wawaykikunaq yarqayninta mana kasuspa. Ama llullakuychu; mama kanki chayqa, ñuqa hina allinta yachanki.

Huk chiqap mana yachasqaykipas, kay imaymana suyupiqa mana documentoyuq kayqa wakcha kaypa qawachiyninmi, llaqtakunapa patanpi utaq llaqtapa periferia nisqapi kawsakuyqa wakcha kaypa hukninmi. Militarniykikunata callekunaman churaspaykipas —mana hayk’aqpas entiendeq soldadokuna ruwasqankuta— kay margenkunapi tiyaqkunataqa huchasapa hina hap’isqa kanku purisqankuraykulla, gobiernoq yanapayninta merecesqankuta creespanku. Ancha confusión muyuriqninpi medidas inefectivas y discriminatorias nisqakuna mana hap’iq kay estado plurinacional y secular kasqanmanta.

Chay raykun Casa de la Mujer, huch’uy kallpachakuykunawan, mikhunata rakirqan Comunidad Promotores nisqakunaman hinallataq warmikunamanpas, paykunan hunt’anku mama, taytaq ruwayninta wawankuman, manataqmi chaytaqa ruwanchu llank’ayninkuta cambiananpaq, nitaqmi allin kawsayman qhawarisqa propósitowanpas, chayqa huk ruwaymi sinchi hukllachakuy, nanaywan mana kasqanwan ima Estadoq sapa p’unchay aswan aswanta llullakuwanchis, willakuymantapacha ayuna p’unchaykama manataqmi wawaykichispas kasukunqakuchu.

Miriam Suarez Vargas sutiyuq warmi